Tô Hoài được biết đến là cây cổ thụ của nền văn học Việt Nam với những đóng góp cho nền văn học nước nhà. Bài viết dưới đây giới thiệu nhà văn Tô Hoài về tiểu sử, sự nghiệp, các tác phẩm, phong cách sáng tác, giải thưởng và vinh danh, nhận định và đánh giá
Tiểu sử Tô Hoài
– Tô Hoài, tên khai sinh là Nguyễn Sen (1920 – 2014), là một nhà văn lớn của nền văn học hiện đại Việt Nam. Ông sinh ra tại thôn Cát Động, thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông cũ, trong một gia đình thợ thủ công. Tuy nhiên, ông lớn lên ở quê ngoại là làng Nghĩa Đô, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức (nay thuộc quận Cầu Giấy, Hà Nội).
– Bút danh “Tô Hoài” được ông ghép từ sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức, hai địa danh gắn bó sâu sắc với tuổi thơ và hành trình văn chương của mình.
– Thời thanh niên, ông phải làm nhiều nghề để mưu sinh như dạy trẻ, bán hàng, làm kế toán… và từng trải qua nhiều giai đoạn thất nghiệp. Trong chiến tranh Đông Dương, Tô Hoài hoạt động tích cực trong lĩnh vực báo chí, đồng thời sáng tác và để lại dấu ấn sâu đậm với tác phẩm “Truyện Tây Bắc”, góp phần mở ra hướng đi mới cho văn học viết về miền núi và người dân tộc thiểu số.
– Ông qua đời ngày 6 tháng 7 năm 2014 tại Hà Nội, thọ 94 tuổi, để lại một sự nghiệp văn chương đồ sộ, bền bỉ và đầy dấu ấn nhân văn.
Sự nghiệp
– Thời niên thiếu của Tô Hoài gắn liền với nhiều khó khăn, vất vả. Để mưu sinh, ông từng trải qua nhiều nghề như dạy trẻ, bán hàng, thợ thủ công dệt lụa, kế toán… Có những thời điểm ông thất nghiệp, sống trong cảnh bấp bênh. Tuy vậy, chính cuộc sống cơ cực ấy đã hun đúc nơi ông vốn sống phong phú và cái nhìn sâu sắc về con người, chất liệu quý báu cho sự nghiệp văn chương sau này.
– Năm 1943, Tô Hoài gia nhập Hội Văn hóa Cứu quốc, bắt đầu tham gia phong trào kháng chiến chống Pháp, hoạt động sôi nổi trong lĩnh vực báo chí, văn hóa – văn nghệ. Sau Cách mạng tháng Tám, ông làm Chủ nhiệm báo “Cứu quốc”, là một trong những nhà văn đầu tiên Nam tiến, đồng hành cùng các chiến dịch ở chiến trường phía Nam. Năm 1946, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.
– Từ năm 1950, ông công tác tại Hội Văn nghệ Việt Nam và sau đó đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong giới văn nghệ sĩ. Giai đoạn 1957–1980, ông là Ủy viên Đảng đoàn Hội Nhà văn Việt Nam, Phó Tổng thư ký Hội, Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội, Giám đốc Nhà xuất bản Thiếu nhi – những vị trí cho thấy sự tín nhiệm cao dành cho ông trong đời sống văn học nước nhà.
– Từ sau năm 1954, Tô Hoài có điều kiện tập trung toàn lực cho sáng tác. Với bút lực dồi dào và cảm hứng không ngừng nghỉ, ông đã để lại hơn 100 tác phẩm, trải dài ở nhiều thể loại như: tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, ký, hồi ký, tự truyện, phê bình, tiểu luận, kịch bản phim và truyện thiếu nhi. Những trang viết của ông giàu tính hiện thực, thấm đẫm nhân văn và luôn bắt rễ từ cuộc đời.
Phong cách sáng tác
– Tô Hoài là cây bút có phong cách sáng tác độc đáo, giàu bản sắc. Văn chương của ông bắt nguồn từ chính cuộc đời trải nghiệm, một cuộc đời từng nếm trải đủ nỗi nhọc nhằn, thấm đẫm chất “thực” và đầy chất “người”. Những trang viết của ông không chỉ phản ánh hiện thực một cách chân thực mà còn chứa đựng cái nhìn thấm đẫm hiểu biết, trải nghiệm và tình yêu sâu sắc với cuộc sống, với con người.
– Trước Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài thường viết về cuộc sống người lao động nghèo ở thành thị và nông thôn, đặc biệt là trẻ em và các loài vật, những số phận bé nhỏ, dễ bị lãng quên. Dế Mèn phiêu lưu ký là tác phẩm tiêu biểu cho giai đoạn này, vừa gần gũi với thiếu nhi, vừa mang triết lý nhân sinh nhẹ nhàng mà sâu sắc.
– Sau Cách mạng tháng Tám, nhất là trong kháng chiến chống Pháp, ông chuyển hướng ngòi bút về nông thôn và miền núi, đặc biệt là vùng Tây Bắc, nơi ông từng gắn bó và am hiểu sâu sắc. Những tác phẩm như Truyện Tây Bắc, Vợ chồng A Phủ không chỉ phản ánh chân thực đời sống người dân tộc thiểu số, mà còn thể hiện cái nhìn đầy nhân văn, khám phá những vẻ đẹp văn hóa và tâm hồn con người nơi đây.
– Văn Tô Hoài mang phong vị đời thường, hóm hỉnh nhưng sâu sắc, với lối kể chuyện tự nhiên, giàu chi tiết và ngôn ngữ đậm chất khẩu ngữ. Ông có khả năng quan sát tinh tế và miêu tả sinh động đời sống từ những điều nhỏ nhất, bình dị nhất. Nhờ đó, tác phẩm của ông vừa giàu giá trị thẩm mỹ, vừa đem lại những bài học nhân sinh thiết thực cho người đọc.
Tác phẩm tiêu biểu
– Dế Mèn phiêu lưu ký
– Giăng thề
– O chuột
– Quê người
– Nhà nghèo
– Cỏ dại
– Núi cứu quốc
…..
Nhận định
– “Đánh giá về sự nghiệp văn học của Tô Hoài, Phạm Xuân Nguyên cho rằng: “Tô Hoài là một nhà văn lớn của Văn học Việt Nam hiện đại, người có 95 năm tuổi đời nhưng đã dành hơn 70 năm đóng góp cho văn học. Ông là nhà văn chuyên nghiệp, bền bỉ sáng tác và có khối lượng tác phẩm đồ sộ. Ông cũng nổi tiếng từ rất sớm với tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký . Văn chương của ông hướng về những con người, số phận, cuộc đời lấm láp, đời thường.”- Phạm Xuân Nguyên
– “Tô Hoài là một trong những tác gia lớn nhất của thế kỉ 20. Ông thuộc thế hệ 20, từ năm 1920 ngược về trước. Đó là thế hệ vàng của văn chương hiện đại, làm nên mùa gặt ngoạn mục nhất của văn họ thế kỉ 20 – làm nên mùa màng 1930-1945, cùng với Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Xuân Diệu, Huy Cận. Ông cũng là người hiếm hoi nhất còn lại của thế hệ ấy, cùng với nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh”.- Giáo sư Phong Lê
– “Hơn cả một nhà văn, Tô Hoài đã, đang và sẽ luôn là người bạn đường thân thiết của độc giả thuộc mọi lứa tuổi, trên con đường đưa họ đến với thế giới động tưởng tượng thuở nhỏ, hay đến với những miền đất mới, đến với con người đời dài rộng khi đã trưởng thành”- Phan Anh Dũng
– “Có những nhà văn, nhà thơ làm vinh dự cho chữ Hán, làm vinh dự chữ Nôm. Anh Tô Hoài, cùng Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố,… làm vinh dự cho chữ quốc ngữ. Tôi được gần các thế hệ đi trước , càng hiểu giá trị của những giây phút sống bên cạnh họ, kể cả khi các anh im lặng”. – Hữu Thỉnh
– “Bản chất của văn chương Tô Hoài là phong cách, bút pháp đậm đà bản sắc dân tộc. Phẩm chất ấy là sự tích tụ của cả một đời gắn bó với đất nước và nhiều miền quê hương, trân trọng và yêu thương những con người lao động mang tâm hồn và tính cách của người Việt Nam” – Hà Minh Đức
