Nhà triết học Cao Xuân Huy (Tiểu sử, sự nghiệp và phong cách sáng tác)

Cao Xuân Huy là một học giả lớn của Việt Nam, nổi bật với tri thức uyên thâm về triết học phương Đông và những đóng góp bền vững cho nền nghiên cứu Hán – Nôm nước nhà. Bài viết dưới đây Khái quát về Tiểu sử, sự nghiệp và phong cách sáng tác của Nhà triết học Cao Xuân Huy

Tiểu sử

– Giáo sư Cao Xuân Huy (28/5/1900 – 22/10/1983) sinh tại làng Thịnh Mỹ, xã Cao Xá, phủ Diễn Châu, Nghệ An, trong một gia đình khoa bảng nổi tiếng. Ông nội là Cao Xuân Dục, Tổng tài Quốc sử quán; cha là Cao Xuân Tiếu, Phó bảng khoa 1895 và từng giữ chức thượng thư triều Nguyễn. Ngay từ nhỏ, ông được học chữ Hán, được ông nội trực tiếp rèn cặp.

– Năm 1922, ông tốt nghiệp bậc Thành chung rồi học tiếp Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, ra trường năm 1925. Cũng trong năm này, trước phong trào yêu nước đòi thả Phan Bội Châu, ông tham gia hoạt động cách mạng và năm 1926 trở thành đảng viên Tân Việt Cách mạng Đảng.

– Năm 1927, ông bị Pháp bắt, đày ra Lao Bảo rồi đưa về Nghệ An. Sau khi được thả, ông trở lại nghề dạy học – nghề nghiệp mà ông gắn bó hơn nửa thế kỷ. Ông lần lượt dạy tại Huế, Sài Gòn, rồi trở ra Huế và tham gia viết báo tiếng Pháp.

– Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, ông được mời giảng dạy triết học phương Đông tại Đại học Việt Nam. Trong kháng chiến, ông trở về Nghệ An, làm hiệu trưởng trường Nguyễn Xuân Ôn, đồng thời tham gia đào tạo lớp trí thức đầu tiên của khu vực Thanh – Nghệ.

– Từ năm 1954, ông ra Hà Nội giảng dạy ở Trường Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp, được phong giáo sư năm 1958. Cuối đời, ông sống tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, mất năm 1983, thọ 83 tuổi. Con ông là Cao Xuân Hạo, nhà ngôn ngữ học uy tín của Việt Nam.

Sự nghiệp

Giáo sư Cao Xuân Huy là một trong những học giả hàng đầu về triết học và lịch sử tư tưởng phương Đông, đặc biệt về Nho học – Kinh Dịch – Bách gia chư tử. Sự nghiệp của ông gắn liền với:

* Công tác giảng dạy

• Giảng dạy triết học phương Đông, logic học, tâm lý học tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Tổng hợp Hà Nội, Đại học Việt Nam.

• Thỉnh giảng tại Viện Văn học, Đại học Y Dược Hà Nội, Viện Đông Y Việt Nam.

• Đào tạo thế hệ trí thức đầu tiên chuyên sâu về Hán – Nôm và văn hóa cổ học ở Liên khu IV.

* Công tác nghiên cứu

• Trưởng ban Hán – Nôm, sau là Trưởng ban Văn học cổ đại Việt Nam thuộc Viện Văn học.

• Đào tạo các lớp chuyên tu Hán – Nôm bậc trên đại học (1972–1974).

• Chủ khảo kỳ thi tốt nghiệp 4 năm của Viện Văn học (1972).

* Tác phẩm, giáo trình

Ông để lại nhiều giáo trình và công trình có giá trị, được xem là nền tảng cho ngành nghiên cứu cổ học Việt Nam, như:

• Kinh Dịch

• Luận Ngữ

• Mạnh Tử

• Bách gia chư tử

• cùng nhiều bài giảng, bài nghiên cứu về tư tưởng Nho – Lão – Phật.

Nhờ những đóng góp sâu rộng, ông được gọi là “nhà đạo học” từ khi mới khoảng 30 tuổi.

– Ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 1996 cho công trình Tư tưởng phương Đông, những góc nhìn tham chiếu.

* Những đóng góp triết học và văn học

• Nghiên cứu triết học Đông phương
• Nghiên cứu tư tưởng và văn hoá Việt Nam cổ, trung, đại
• Nghiên cứu về Nhận Thức Luận
• Động và Tĩnh trong Cấu Trúc Luận
• Tham gia nghiên cứu và hiệu đính bản dịch Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, Nguồn gốc các loài của Charles Darwin, Đông Chu liệt quốc của Phan Kế Bính, Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh của Ngô Thì Nhậm.
• Chủ toàn và chủ biệt – Hai ngã rẽ của triết học Đông Tây (chuyên khảo triết học, 1958)
• Tư tưởng phương Đông, gợi những điểm nhìn tham chiếu (1995)

Phong cách sáng tác

– Phong cách học thuật của Giáo sư Cao Xuân Huy mang dấu ấn của một học giả uyên bác, mạch lạc và đầy tính hệ thống. Nhờ nền tảng Hán học sâu rộng cùng khả năng đọc hiểu nguyên điển đặc biệt, ông tiếp cận triết học phương Đông bằng tư duy khoa học hiện đại nhưng vẫn giữ được tinh thần nguyên bản của cổ học. Các bài giảng và công trình nghiên cứu của ông luôn giản dị, chuẩn xác, không cầu kỳ mà hướng đến việc soi sáng tư tưởng cốt lõi. Ở ông còn toát lên phẩm chất của một “nhà đạo học”: sống khiêm nhường, giảng giải rõ ràng, chú trọng đạo lý và nhân cách, khiến học trò nể trọng và xem ông như người gìn giữ cốt cách của truyền thống trí thức Việt. Nhờ cách trình bày sáng rõ, tư duy độc lập và tầm nhìn rộng mở, những đóng góp của ông cho ngành nghiên cứu cổ học – Hán Nôm vẫn giữ nguyên giá trị cho đến hôm nay.

Nhận xét, đánh giá

– Giáo sư Đặng Thai Mai: “Ở Việt Nam không ai hiểu học thuyết Lão Trang sâu sắc hơn cụ Huy”.

– Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, trong bài Cao Xuân Huy trong thế giới người hiền giới thiệu cuốn Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìn tham chiếu viết: “Cái tên Cao Xuân Huy trong trí nhớ của hầu hết các thế hệ trí thức trong khoảng 50 năm nay là đại biểu cho một ngành học hình như ai nghe cũng thấy sợ: triết học Đông phương”.

– Viện sĩ Eidelyn (Liên Xô): “Những nhà Trung Quốc học như cụ Cao Xuân Huy ở trên thế giới chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay!”.