Tiểu sử
– Dương Bá Trạc (楊伯濯, 22/4/1884 – 1944), hiệu Tuyết Huy (雪輝), là anh ruột của học giả Dương Quảng Hàm và học trò của cụ Đinh Gia Trăn. Ông nổi tiếng thông minh, trí nhớ tốt và đỗ cử nhân năm 16 tuổi (1900). Tuy nhiên, trái với con đường quan lộ thông thường, Dương Bá Trạc sớm rẽ hướng, đi theo các chí sĩ yêu nước như Phan Châu Trinh, Tăng Bạt Hổ… để tìm đường giải phóng dân tộc.
– Ông tham gia nhiều hoạt động bí mật, mua sắm vũ khí chờ thời cơ và đồng thời góp phần sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục, nơi cổ vũ tư tưởng mới, thức tỉnh quốc dân và hun đúc tinh thần canh tân. Vì những hoạt động ấy, ông bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo rồi an trí tại Long Xuyên cho đến năm 1917 mới được thả.
– Sau khi trở về Hà Nội, dù bị giám sát chặt chẽ, ông vẫn âm thầm tiếp tục chí hướng lớn. Ông viết báo, soạn sách để bảo tồn và truyền bá văn hóa – lịch sử dân tộc. Khi Nhật vào Đông Dương, tháng 10/1943, ông bị đưa sang Singapore và mất tại đây năm 1944.
Sự nghiệp và tư tưởng
– Dương Bá Trạc là người có tư duy sắc bén, nổi bật ở khả năng kinh nghĩa và văn chương mẫn tiệp. Tuy được đào tạo trong nền học vấn Nho học, ông sớm nhận ra sự lỗi thời, hủ bại của khoa cử và mạnh mẽ cổ vũ “học thực nghiệp để cứu nước”, tư tưởng gần gũi với Lương Khải Siêu. Ông từng thẳng thắn khuyên những người còn ham khoa danh: “Anh còn muốn cái cử nhân ư? Tôi bán cho anh, một xu thôi.”
– Trong sự nghiệp viết báo và soạn sách, Dương Bá Trạc chú trọng khơi dậy tinh thần yêu nước, gìn giữ truyền thống, đồng thời tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ của thời đại. Hoạt động của ông tại Đông Kinh Nghĩa Thục, cũng như những đóng góp âm thầm nhưng bền bỉ sau khi bị quản thúc, đã góp phần quan trọng vào phong trào duy tân và tiến trình hiện đại hóa văn hóa Việt Nam đầu thế kỉ XX.
Tác phẩm tiêu biểu
Văn xuôi
- Hai tác phẩm mang tính chất giảng học: Chữ Nho học lấy và Gia lễ giản yếu
- Hai tập văn: Tiếng gọi đàn (Nghiêm Hàm, Hà Nội, 1925) và Bức thư ngỏ cùng quan Tổng trưởng thuộc địa
Thơ
- Trai lành gái tốt (Nghiêm Hàm ấn thư quán xuất bản, Hà Nội, 1924)
- Nét mực tình (Đông Tây xuất bản, Hà Nội, 1937)
Các thể loại khác
Đăng tải nhiều kỳ trên các báo, theo các chủ đề:
- Việt sử khảo
- Việt sử luận
- Khảo cứu về sự thi ở nước ta
- Bàn về vấn đề học chữ Hán
Ngoài ra, ông còn viết những bài xã thuyết (có tính cách luân lý, xã hội hay liên quan đến kinh tế, chính trị đương thời), nhiều câu đối, dịch Hán văn và viết ký truyện.
Đánh giá
– Chương Thâu: Trong công luận, một thời người ta cho rằng Dương Bá Trạc là “người của Nhật” hay “thân Nhật”. May sao, nhờ những vần thơ tâm niệm ông gửi về cho mẹ già (Nhớ mẹ), cho bạn bè (Lưu giản các bạn trong ngoài), cho con cháu (Bảo con cháu); và có lẽ hơn cả mọi điều cải chính, tập hồi ký Một cơn gió bụi (Nhà xuất bản Vinh Sơn, Sài Gòn, 1969) của nhà sử học Trần Trọng Kim, đã nói rõ mọi sự thật về con người, cuộc đời, tư tưởng và sự nghiệp của nhà chí sĩ yêu nước, nhà hoạt động văn hóa khả kính Dương Bá Trạc.
– Phạm Ngọc Lan: Nhìn chung Dương Bá Trạc là người quan tâm đến thời cuộc, đến những vấn đề chung của xã hội hơn là để ngòi bút trôi theo những cảm xúc riêng của cá nhân. Thơ ông viết khá đều tay, không có bài kém nhưng bài hay cũng không nhiều. Thơ hoài cổ và vịnh sử thường có lời cứng cáp, nhưng giọng điệu nặng nề kém phần thanh thoát; trái lại thơ vịnh cảnh thật nhẹ nhàng bóng bẩy, nhiều khi có lời đẹp, ý tứ khá sâu sắc và tinh tế..
Tóm lại, cuộc đời và thơ văn của Dương Bá Trạc rất đáng để tìm hiểu và nghiên cứu, bởi vì ông là một nhân vật có thể đại diện cho lớp sĩ phu nho học khoa cử cuối cùng cố gắng tiến theo thời đại. Thơ văn của ông góp phần phản ánh giai đoạn lịch sử nước ta ở nửa đầu thế kỷ XX
