Nhà thơ Đào Duy Từ (Tiểu sử, sự nghiệp và tác phẩm tiêu biểu)

Đào Duy Từ là danh sĩ lớn thế kỉ XVII, vừa là nhà thơ, nhà văn hoá vừa là nhà quân sự kiệt xuất, có công lao to lớn trong việc xây dựng và bảo vệ cơ nghiệp chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Bài viết dưới đây Khái quát về Nhà thơ Đào Duy Từ

Tiểu sử

– Đào Duy Từ (陶維慈) sinh năm 1572, mất ngày 7/12/1634, là nhà quân sự, nhà văn hoá lớn và danh thần tiêu biểu dưới thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Ông có hiệu là Lộc Khê, quê ở làng Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá. Ngay từ nhỏ, Đào Duy Từ đã nổi tiếng thông minh, tinh thông kinh sử, lý số và binh pháp. Tuy nhiên, do xuất thân trong gia đình xướng ca, ông bị triều Lê – Trịnh ngăn cản con đường khoa cử, không được dự thi Cử nhân. Uất ức trước sự bất công ấy, năm 1625, khi đã 53 tuổi, Đào Duy Từ rời Đàng Ngoài vào Đàng Trong để tìm con đường lập thân mới.

– Thời gian đầu vào Nam, cuộc sống của ông gặp nhiều khó khăn, phải ẩn thân làm người chăn trâu cho phú hộ Chúc Trịnh Long ở xã Bồ Đề (nay thuộc thị trấn Bồng Sơn, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định). Nhờ tài năng học vấn xuất chúng, ông được phát hiện và tiến cử với Trần Đức Hoà, người sau đó đã giới thiệu Đào Duy Từ ra mắt chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.

Sự nghiệp

– Sau cuộc gặp gỡ, chúa Nguyễn Phúc Nguyên trọng dụng Đào Duy Từ, phong ông giữ chức Nội tán, trở thành mưu sĩ thân cận, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hoạch định quân sự, chính trị và văn hoá cho chính quyền họ Nguyễn. Với tài thao lược và tầm nhìn chiến lược, ông giúp chúa Nguyễn đối phó hiệu quả với thế lực chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, được chúa Sãi ví như Gia Cát Lượng của mình.

– Năm 1630, Đào Duy Từ trực tiếp chỉ đạo thiết kế và xây dựng hai tuyến phòng thủ chiến lược là Luỹ Trường Dục và Luỹ Thầy (Quảng Bình), góp phần quan trọng trong việc bảo vệ vững chắc Đàng Trong trước các cuộc tấn công từ phương Bắc. Bên cạnh vai trò quân sự, ông còn là nhà văn hoá lớn, sáng tác nhiều tác phẩm văn học, ca khúc và điệu múa có giá trị. Đào Duy Từ được xem là người Việt đầu tiên sáng tác thơ lục bát, là ông tổ của nghệ thuật hát tuồng, nổi tiếng với các tác phẩm Ngoạ Long cương văn, Tư Dung vãn, và bộ binh thư Hổ trướng khu cơ – một trong những tác phẩm quân sự quan trọng của Việt Nam thời trung đại.

– Đào Duy Từ mất năm Giáp Tuất (1634), thọ 62 tuổi. Sau khi qua đời, ông được chúa Nguyễn phong nhiều danh hiệu cao quý; đến triều vua Minh Mạng, ông được truy phong tước Hoằng Quốc công. Tên tuổi và sự nghiệp của Đào Duy Từ mãi được hậu thế trân trọng như biểu tượng của trí tuệ, khí phách và lòng trung thành với dân tộc.

• “Ngọa Long cương vãn”, bài thơ Duy Từ hay ngâm lúc chưa làm quan để ví mình như Gia Cát Lượng.
• “Hổ trướng khu cơ”, là tác phẩm do Đào Duy Từ soạn ra để dạy các tướng sĩ của xứ Đàng Trong. Đó là cuốn binh pháp viết về nghệ thuật quân sự “độc nhất vô nhị” của Việt Nam còn nguyên vẹn và được lưu truyền cho đến ngày nay. Khác hẳn với nhiều cuốn binh pháp, hổ trướng khu cơ được biên soạn thiên về mặt thực hành hơn là mặt lý luận quân sự và được viết theo quan điểm cổ truyền của thuyết Tam tài “Thiên thời, Địa lợi, Nhân hòa” gồm Tập thiên, Tập địa, Tập nhân. Chủ yếu trình bày về phương pháp, kỹ chiến thuật đánh trận và kỹ thuật chế tạo binh khí, phản ánh nhiều vấn đề cơ bản của truyền thống quân sự Việt Nam.
• “Tư Dung Vãn” (ca ngợi cửa biển Tư Hiền ở Thừa Thiên), viết bằng chữ Nôm theo thể văn vần được các nhà nghiên cứu đánh giá cao xếp hàng đầu trong những tác phẩm văn học viết của nền văn học Đàng Trong.