Nhà thơ Đặng Thúc Hứa (Tiểu sử, sự nghiệp và tác phẩm tiêu biểu)

Đặng Thúc Hứa là một chí sĩ cách mạng kiên trung, lặng thầm mà bền bỉ, người đã góp phần quan trọng vào việc gây dựng lực lượng và mở đường cho phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Bài viết dưới đây Khái quát về Tiểu sử, sự nghiệp và tác phẩm tiêu biểu của Nhà thơ Đặng Thúc Hứa

Tiểu sử

– Đặng Thúc Hứa (1870 – 12/2/1931), hiệu Ngọ Sinh, sinh tại làng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Anh trai ông là Đặng Nguyên Cẩn, em trai là Đặng Quý Hối, đều là những chí sĩ hoạt động trong phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp.

– Năm 1900, ông thi đỗ Tú tài Hán học, được gọi là Tú Ngọ Sinh hoặc Tú Hứa, nhưng không theo con đường làm quan như nhiều trí thức đương thời. Thay vào đó, ông dấn thân vào phong trào yêu nước, sớm tham gia Hội Duy Tân năm 1904, trở thành một trong những trí thức chủ chốt của phong trào cải cách đầu thế kỷ XX.

Sự nghiệp

– Năm 1905, Đặng Thúc Hứa xuất dương sang Nhật Bản, tham gia phong trào Đông Du do Phan Bội Châu lãnh đạo. Sau đó, ông được phái đến Thái Lan hoạt động. Mặc dù quân Pháp nhiều lần tìm cách mua chuộc, ông kiên quyết từ chối, giữ trọn khí tiết của người yêu nước.

– Năm 1908, khi phong trào Đông Du gặp khó khăn, Phan Bội Châu chuyển hướng sang Xiêm để xây dựng các cơ sở cách mạng lâu dài. Đặng Thúc Hứa trở thành một trong những nhân vật chủ chốt, hỗ trợ khảo sát địa bàn, tập hợp lực lượng và hình thành các điểm căn cứ tại Bản Đông, huyện Phi-chịt (Thái Lan). Tại đây, ông tham gia huấn luyện nhiều thanh niên yêu nước; về sau họ trở thành nòng cốt của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên như: Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong, Phùng Chí Kiên, Lê Thiết Hùng, Trương Văn Lĩnh…

– Ngày 26/8/1926, ông thành lập Hội Việt kiều toàn Xiêm, giúp tổ chức lực lượng kiều bào chặt chẽ hơn và đẩy mạnh hoạt động liên lạc, vận động yêu nước.

Năm 1927, khi Nguyễn Ái Quốc sang Thái Lan, dù thời gian gặp gỡ không dài, Đặng Thúc Hứa đã có chuyển biến quan trọng trong tư tưởng, từ đây ông quyết tâm đi theo con đường cách mạng do Người chỉ dẫn.

– Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (1930), giữa năm 1930, chi bộ Đảng đầu tiên của Việt kiều tại Bản Đông được thành lập và Đặng Thúc Hứa trở thành đảng viên đầu tiên trong cộng đồng Việt kiều ở Xiêm, khi ấy đã 60 tuổi. Ông đồng thời là chủ nhiệm tờ Đồng Thanh (1927–1930), tờ báo góp phần lan truyền tư tưởng yêu nước và gắn kết cộng đồng kiều bào.

– Cuối đời, ông vẫn hoạt động không ngừng nghỉ cho đến khi qua đời năm 1931 tại Oudonne, vùng đông bắc Thái Lan. Sinh thời, ông từng thay mặt kiều bào Thái Lan viết bài văn truy điệu các nghĩa sĩ Yên Bái và Xô Viết Nghệ Tĩnh – một văn bản giàu cảm xúc và lòng thương dân, được truyền tụng rộng rãi.

Văn tế các anh hùng liệt sĩ bỏ mình trong các cuộc khởi nghĩa Yên Bái và Nghệ Tĩnh

Than ôi!

Vùng Quế Hải gió tanh mưa máu, áng ba đào vì tình thế xui nên;

Cõi Viêm Bang núi thịt cồn xương, nỗi bi thảm xưa nay chưa mấy có.

Ngoài ngàn dặm trông về cố quốc, non sầu bể thảm, quặn ruột gan như chín khúc tơ vò;

Cuộc trăm năm tưởng tới đồng tâm, cỏ úa hoa dàu, dẫu sắt đá cũng hai hàng lệ nhỏ.

Anh chị em ta! Gặp lúc:
Vận nước suy vi;
Giống nòi cực khổ.

Quân quỷ trắng già tay bóc lột, rày sưu mai thuế, bóc tận xương da;
Lũ lằn xanh bu miếng đỉnh chung, bán nước buôn dân, kể chi máu mủ.

Tuy cách mạng đã từng phen bồng bột, tiếc nỗi tâm chí có thừa mà phương châm chưa đủ, sức ve mình chấu đành chịu khoanh tay;
Thôi thì giày bừa hết cách, đàn áp đủ đường, dàm ngựa ách trâu hãy còn chịu cổ.

Tụi tân học đua nhau Âu hoá, bình đẳng tự do thoa cửa miệng, thực lòng vì nước, trăm người chưa có một, ngắm tiền đồ thêm ngán bọn Tây du;
Bọn cựu Nho toan kế Duy Tân, anh hùng lãnh tụ chất đáy lòng, thực dạ vì nòi, xóc sổ được bao nhiêu, thôi đại sự chắc chi người Đông độ!

Nay gặp lúc phong trào sôi nổi, khắp năm châu trống dục kèn kêu;
Nay gặp người chỉ lối đưa đường, cùng bốn bể triều dâng sóng vỗ.

Rừng thế giới ta góp cây;
Bão cách mạng ta góp gió.

Màn phấn đấu khởi tháng hai năm ngoái, cõi Yên Báy dậy một phen oanh liệt, máu quốc dân phun nhuộm đám sa trường;
Cuộc biểu tình liền tháng chín vừa đây, đất Hồng Lam gầy mất triệu tung hoành, hồn Tổ quốc kêu vang kèn dụng võ.

Nhân dân Việt đã quyết chí tiêm cừu;
Đế quốc Pháp phải già tay khủng bố.

Thương những kẻ gan vàng dạ sắt, lăn lóc tuyên truyền vận động, bỗng rủi cơ mưu bại lộ, nhẹ lông hồng khi lên máy đoạn đầu;
Xót những người rách áo đói cơm, ước ao hạnh phúc dân quyền, mà đem tính mạng hy sinh, phá hang cọp để tìm sinh lộ.

Thương những kẻ trong trường thương mại, phá gia nghiệp ngàn vàng tư trợ, án tình nghi không quản lúc kềm tra!
Xót những người giữa áng binh nhung, rắp ranh thân Hán tâm Hàn, chước đảo qua gầy mấy trận tung hoành, hồn nghĩa liệt nhoáng theo hòn đạn nổ.

Bạn má phấn phất cờ nương tử, chí tang bồng, duyên hồ thỉ, phận liễu bồ vùi giữa đám binh đao;
Bọn đầu xanh kết đội thiếu niên, đi diễn thuyết, phát truyền đơn, đem sinh tử để ra ngoài mệnh số.

Thương những kẻ Hoả Lò, Khám Lớn, mài mật chống cùng oai võ, tiếc nỗi gan vàng mà mệnh bạc, hồn lìa theo ngọn búa đầu rơi!
Xót những người Lao Bảo, Côn Lôn, bấm gan chịu với phong trần, gặp nơi nước biếc non xanh, xác đành gởi ngàn cây nội cỏ.

Ôi! Thương ôi!
Tấc dạ trung trinh;
Tấm lòng kiên cố.

Những cái chết đáng thương, đáng tiếc, đáng dạ nhớ lòng ghi;
Những cái chết đáng quý, đáng yêu, đáng bia đồng tượng gỗ.

Người ấy ví còn sống lại, còn hy sinh cho quốc gia xã hội còn nhiều;
Thân kia dầu có chết đi, cũng ảnh hưởng cho cách mạng đồng bào chẳng nhỏ!

Anh em, chị em tôi!
Tủi phận quê người;
Chạnh niềm nước cũ.

Đọc đến chữ ‘‘tinh thần bất tử’’ dạ đinh ninh kẻ khuất với người còn;
Gẫm đến câu “khí phách trường tồn’’, lễ truy điệu biểu tấm lòng ái mộ.

Hỡi ôi! Thương thay!

Bài văn tế này được tác giả làm cho các kiều bào ở Xiêm (Thái Lan) truy điệu các anh hùng liệt sĩ đã bỏ mình trong các cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Nghệ Tĩnh. Lễ truy điệu tổ chức tại Sa Khôn khoảng năm 1931 ở miền tây bắc Xiêm, kiều bào kéo đến dự rất đông. Bài văn tế này sau đó được đăng trên tờ Tiếng chuông của đoàn thể cách mạng Việt kiều bên đó.