Trần Đình Sử là nhà giáo tài hoa của nền giáo dục Việt Nam, không chỉ riêng những cống hiến của ông dành cho sự nghiệp trồng người mà còn cho nền văn học nước nhà. Dưới đây là bài viết về Nhà phê bình văn học Trần Đình Sử
Tiểu sử
+ Ngày sinh: 10 tháng 8 năm 1940
+ Quê quán: Làng Phú Lễ, xã Quảng Phú, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế.
+ Nhà văn, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử sinh ra trong một gia đình trí thức tại Thừa Thiên – Huế. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi thực dân Pháp tái chiếm Huế và mặt trận kháng chiến bị vỡ, gia đình ông chuyển đến Quảng Trị, định cư tại thôn Lương Hạ, xã Triệu Nguyên, huyện Triệu Phong, nằm trong vùng Chiến khu Ba Lòng.
+ Năm 1952, ông được gửi ra Bắc học tập tại Đức Thọ (Hà Tĩnh), theo học tại Trại Thiếu sinh Quảng Trị và hoàn thành lớp 5, lớp 6 tại đây.
+ Đến năm 1954, sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, hòa bình lập lại ở miền Bắc, trại học sinh giải thể, ông được chuyển đến một ngôi trường mới thành lập ở miền Nam để tiếp tục học tập.
+ Từ năm 1959 đến 1961, Trần Đình Sử theo học tại Phân khoa Trung văn, Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ông tốt nghiệp thủ khoa và được giữ lại làm cán bộ giảng dạy từ tháng 10 năm 1961.
+ Giai đoạn 1962–1966, ông được cử sang Trung Quốc học tập tại Đại học Tổng hợp Nam Khai, chuyên ngành Văn học theo chế độ tiến tu. Sau khi hoàn tất chương trình học, ông trở về nước và được điều động giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Vinh, công tác tại Bộ môn Lí luận văn học, Khoa Văn.
+ Năm 1981, ông trở lại Hà Nội và công tác tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về lí luận văn học.
Sự nghiệp văn học
– Trong những năm 1980, Trần Đình Sử là người tiên phong đưa thi pháp học vào nghiên cứu và giảng dạy văn học tại Việt Nam. Việc này đã đáp ứng kịp thời nhu cầu cấp thiết đổi mới tư duy và phương pháp tiếp cận văn học sau một thời gian dài nền nghiên cứu văn học trong nước bị giới hạn trong khuôn khổ của xã hội học và ít chú trọng đến yếu tố nghệ thuật.
– Bằng việc giới thiệu thi pháp học, ông đã mở ra một lối tiếp cận mới mẻ, sâu sắc hơn đối với văn học nghệ thuật. Những khái niệm và thuật ngữ mới do ông giới thiệu không chỉ làm phong phú kho tàng lý luận văn học mà còn khơi dậy niềm say mê, sự tò mò và khả năng tư duy độc lập của nhiều thế hệ học sinh, sinh viên. Qua đó, ông góp phần quan trọng trong việc giúp người học tiếp cận văn học như một thế giới của cái đẹp, của sự sáng tạo nghệ thuật, chứ không đơn thuần là phản ánh hiện thực xã hội.
– Trần Đình Sử không chỉ là một học giả nghiêm túc, mà còn là người đặt nền móng cho sự phát triển của thi pháp học hiện đại tại Việt Nam, có ảnh hưởng sâu rộng đến nền phê bình và nghiên cứu văn học đương đại.
Phong cách sáng tác
– Trần Đình Sử là một học giả có phong cách nghiên cứu nghiêm túc, khoa học và sâu sắc. Khuynh hướng chính trong sự nghiệp nghiên cứu của ông tập trung vào lí thuyết văn học và văn học Việt Nam, đặc biệt là việc khám phá các giá trị nghệ thuật của văn học qua lăng kính của thi pháp học – một hướng tiếp cận có nguồn gốc từ giới học thuật Nga.
– Trong lĩnh vực lí luận, Trần Đình Sử đi sâu vào việc phân tích đặc trưng của văn học như một hình thái nghệ thuật, chú trọng vào cấu trúc, ngôn ngữ, hình tượng và cách tổ chức lời văn trong tác phẩm. Ông không chỉ giới thiệu các khái niệm thi pháp học vào Việt Nam, mà còn vận dụng linh hoạt để lý giải bản chất sáng tạo và chức năng thẩm mỹ của văn học, góp phần làm phong phú diễn ngôn lí luận trong nước.
– Ngoài ra, ông cũng dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu di sản lí thuyết văn học trung đại Việt Nam, với mong muốn tái khám phá và đánh giá lại những giá trị tư tưởng – nghệ thuật trong nền văn học dân tộc dưới ánh sáng của tư duy hiện đại.
– Bên cạnh đó, Trần Đình Sử còn quan tâm đến kí hiệu học, một lĩnh vực liên ngành giúp lý giải văn học như một hệ thống kí hiệu và giao tiếp nghệ thuật. Ông đã thực hiện một số bài dịch thuật và nghiên cứu có giá trị, góp phần mở rộng cách nhìn của giới nghiên cứu văn học Việt Nam đối với lý thuyết và phương pháp hiện đại trên thế giới.
– Với phong cách học thuật chuẩn mực, tư duy độc lập và khả năng kết nối giữa truyền thống và hiện đại, Trần Đình Sử đã trở thành một trong những cây bút lí luận – phê bình hàng đầu của Việt Nam đương đại.
Tác phẩm tiêu biểu
– Một số công trình nghiên cứu, dịch thuật:
+ Dẫn luận nghiên cứu văn học do G. N. Pospelov chủ biên
+ Giáo trình Lí luận văn học, tập 1 và 2, viết chung 1986 và 1987. Ông viết 11 chương trên 30 chương của bộ sách.
+ Thi pháp thơ Tố Hữu
+ Tư tưởng văn học Trung Quốc của I. S. Lisevich
+ Một số vấn đề thi pháp học hiện đại trong chương trình văn học phổ thông
+ Những vấn đề thi pháp Dostoievski, dịch chung với Lại Nguyên Ân và Vương Trí Nhàn
+ Những thế giới nghệ thuật thơ
+ Lí luận và phê bình văn học
+ Thi pháp thơ Đường, viết và dịch chung với Nguyễn Khắc Phi
+ Một số vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam
+ Dẫn luận thi pháp học
+ Đọc văn học văn, (tập hợp những bài phân tích bình luận văn học trong nhà trường in trên báo và các sách)
+ Ngôn ngữ nghệ thuật thơ Đường của hai tác giả Mĩ gốc Hoa Cao Hữu Công và Mai Tổ Lân, dịch chung với Lê Tẩm
+ Văn học và thời gian
+ Thi pháp Truyện Kiều
Giải thưởng, vinh danh
– Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1997 cho cuốn sách: Lí luận và phê bình văn học. (Nhà xuất bản. Hội nhà văn, 1996).
– Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ năm 2000 cho cụm công trình Thi pháp học, gồm các công trình: Thi pháp thơ Tố Hữu (Nhà xuất bản, tác phẩm mới, H, 1987); ‘’Lí luận và phê bình văn học (Nhà xuất bản, hội nhà văn H, 1996); Những thế giới nghệ thuật thơ (Nhà xuất bản, Giáo dục, H, 1995); Dẫn luận thi pháp học (Nhà xuất bản, Giáo dục, H, 1998).
– Giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội năm 2015 với cuốn sách Trên đường biên của Lí luận văn học (Nhà xuất bản Văn học, 2014).
– Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ X, năm 2017, vì những đóng góp to lớn và lâu dài trong lĩnh vực nghiên cứu văn học.
