Phan Cự Đệ là một giáo sư văn học, viện sĩ, nhà giáo nhân dân Việt Nam. Ông quê ở Nghệ An, là một trong những nhà phê bình, lý luận văn học hàng đầu tại Việt Nam. Bài viết dưới đây khái quát về Tiểu sử, sự nghiệp, công trình tiêu biểu và giải thưởng của nhà lý luận văn học Phan Cư Đệ.
Tiểu sử cuộc đời
– Giáo sư Phan Cự Đệ sinh ngày 20 tháng 7 năm 1933 tại xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, một vùng quê nổi tiếng với truyền thống hiếu học và tinh thần Nho phong. Ông sinh ra trong một gia đình có nền tảng học vấn, điều này đã sớm nuôi dưỡng trong ông tình yêu sâu sắc với văn chương và tri thức.
– Sau khi tốt nghiệp đại học, năm 1957, ông được giữ lại làm giảng viên bộ môn Văn học Việt Nam tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội – ngôi trường đào tạo và nghiên cứu hàng đầu về văn học của cả nước. Ngay từ khi còn rất trẻ, ngoài 30 tuổi, ông đã hoàn thành giáo trình viết về phong trào Thơ Mới và bắt đầu hướng dẫn luận văn tốt nghiệp cho sinh viên, thể hiện tư chất chuyên môn vững vàng và niềm đam mê nghiên cứu mạnh mẽ.
– Không chỉ là nhà giáo tận tụy, Phan Cự Đệ còn là một học giả có sức lao động bền bỉ trong lĩnh vực lý luận và phê bình văn học. Đặc biệt, ông dành sự quan tâm sâu sắc cho thể loại tiểu thuyết, một mảng văn học phong phú và giàu tiềm năng khám phá. Trong hơn nửa thế kỷ cầm bút, ông đã xuất bản gần 30 công trình thuộc các lĩnh vực lý luận, phê bình và nghiên cứu văn học, góp phần xây dựng nền tảng lý luận cho văn học hiện đại Việt Nam.
– Bên cạnh hoạt động học thuật, ông còn đảm nhiệm vai trò Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Quốc tế và Chủ tịch Câu lạc bộ Giao lưu Văn hóa – Kinh tế Quốc tế. Những hoạt động này không chỉ mở rộng mối quan hệ giao lưu học thuật với bạn bè quốc tế mà còn góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, trí tuệ của công chúng trong nước.
– Giáo sư Phan Cự Đệ từ trần đột ngột vào ngày 5 tháng 9 năm 2007 tại Hà Nội, để lại nhiều tiếc thương cho giới nghiên cứu văn học và những thế hệ học trò. Di sản học thuật của ông vẫn tiếp tục soi sáng con đường nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.
Sự nghiệp
– Một trong những dấu ấn học thuật nổi bật đầu tiên trong sự nghiệp phê bình của Giáo sư Phan Cự Đệ là công trình Phong trào Thơ Mới lãng mạn 1932 – 1945, xuất bản năm 1966. Khác với Hoài Thanh tiếp cận Thơ Mới theo lối phê bình ấn tượng chủ quan, Phan Cự Đệ tiếp cận hiện tượng này bằng nhãn quan mác-xít, kết hợp giữa lý luận văn học và phân tích bối cảnh xã hội – lịch sử. Ông khảo sát trào lưu Thơ Mới trên nhiều phương diện: từ lý thuyết chủ nghĩa lãng mạn theo quan điểm mác-xít, đặc điểm thẩm mỹ, quan điểm nghệ thuật, đến các yếu tố chi phối cá tính sáng tác của từng nhà thơ cũng như toàn trào lưu.
– Không dừng lại ở việc mô tả hay ca ngợi, Phan Cự Đệ đặt Thơ Mới trong mối quan hệ biện chứng với đời sống xã hội tiền cách mạng, lý giải khuynh hướng thoát ly hiện thực của nhiều tác giả như biểu hiện của sự bế tắc mang tính lịch sử của chủ nghĩa cá nhân tiểu tư sản. Trên cơ sở đó, ông không phủ nhận mà thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế, đồng thời khẳng định vai trò tích cực của Thơ Mới trong việc cách tân thi pháp, làm giàu ngôn ngữ biểu đạt và góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa thi ca Việt Nam.
– Song song với nghiên cứu Thơ Mới, Phan Cự Đệ còn được biết đến như một trong những học giả hàng đầu nghiên cứu về Tự Lực văn đoàn, một hiện tượng nổi bật trong văn học lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1932 – 1945. Tác phẩm Tự Lực văn đoàn – con người và văn chương cùng bài tiểu luận công phu dài 60 trang của ông đã trở thành một tài liệu giá trị cả về phương pháp luận lẫn nội dung học thuật. Trong đó, ông phân tích quá trình đổi mới của Tự Lực văn đoàn trên nhiều mặt: từ nghệ thuật phân tích tâm lý dưới ánh sáng của tâm lý học hiện đại, đến kết cấu, cốt truyện, và đặc biệt là sự vận động từ loại hình tiểu thuyết luận đề sang tiểu thuyết tâm lý đời tư. Với cái nhìn tỉnh táo, khoa học và đầy tâm huyết, Phan Cự Đệ đã góp phần làm sáng tỏ vai trò của Tự Lực văn đoàn trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại….
Các công trình khoa học tiêu biểu
- Phong trào “Thơ mới” (1932 – 1945). Nxb Khoa học, 1996, tái bản 1982.
- Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (2 tập). Nxb ĐH&THCN, 1974 – 1975, 1977 – 1978, 2000, 2001.
- Tự Lực văn đoàn – Con người và văn chương. Nxb Văn học, 1990.
- Văn học lãng mạn Việt Nam 1932 – 1945. Nxb Giáo dục 1997.
- Tuyển tập Phan Cự Đệ (4 tập). Nxb Văn học, 2000.
- Ngô Tất Tố (viết chung với Nguyễn Đức Đàn), Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1962.
- Nhà văn Việt Nam (2 tập) (viết chung với Hà Minh Đức). Nxb Giáo dục, 1979, 1983.
- Văn học Việt Nam 1900 – 1945 (chủ biên). Nxb Giáo dục, 1997, 1998, 1999.
- Văn học Việt Nam thế kỷ XX (chủ biên). Nxb Giáo dục, 2004.
- Phan Cự Đệ tuyển tập (3 tập, Lý Hoài Thu tuyển chọn). Nxb Giáo dục, 2006.
- Truyện ngắn Việt Nam – Lịch sử, Thi pháp, Chân dung (chủ biên). Nxb Giáo dục, 2007.
Hàng trăm cuốn sách, bài báo, tạp chí, kỷ yếu khoa học về các vấn đề lý luận văn học, văn học Việt Nam hiện đại, giao lưu văn hóa Việt Nam và thế giới.
Các giải thưởng khoa học tiêu biểu
+ Giải Nhất nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1976 cho công trình Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
+ Giải thưởng Công trình khoa học tiêu biểu Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2004 cho công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX – Những vấn đề lý luận và lịch sử.
+ Giải thưởng khoa học công nghệ Đại học Quốc gia Hà Nội lần I năm 2006 cho công trình Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
+ Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007 cho cụm công trình Nhà văn Việt Nam, Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Ngô Tất Tố, Hàn Mặc Tử.
