Nhà lý luận Hoàng Xuân Hãn (Cuộc đời, sự nghiệp, tác phẩm chính)

Hoàng Xuân Hãn là học giả lớn của nền giáo dục và khoa học Việt Nam trong thế kỷ XX. Từ rất sớm, ông đã ý thức được và thực hành đặt nền móng cho việc giảng dạy và nghiên cứu khoa học bằng tiếng Việt. Bài viết dưới đây Khái quát Cuộc đời, sự nghiệp, tác phẩm chính của Nhà nghiên cứu/ Nhà lý luận Hoàng Xuân Hãn

Tiểu sử 

– Hoàng Xuân Hãn sinh năm 1908 tại làng Yên Hồ, huyện La Sơn (nay là xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ), tỉnh Hà Tĩnh.

– Ông xuất thân trong một gia đình trí thức, từ nhỏ đã được học chữ Hán và chữ Quốc ngữ tại nhà. Cha ông là người có tinh thần yêu nước, mẹ là bà Trần Thị Luyến, trong gia đình còn có nhiều người tham gia phong trào cách mạng chống thực dân.

Sự nghiệp và đóng góp

– Năm 1926, Hoàng Xuân Hãn đậu bằng Thành Chung và theo học trung học tại trường Bưởi, Hà Nội.

– Sau đó, ông chuyển sang học chuyên Toán ở Lycée Albert Sarraut.

 – Năm 1928, ông đỗ thủ khoa kỳ thi tú tài toàn phần và nhận học bổng sang Pháp học dự bị.

– Năm 1930, Hoàng Xuân Hãn trúng tuyển École normale supérieure và Trường Bách khoa Paris, chọn học Trường Bách Khoa. Trong thời gian này, ông bắt đầu soạn thảo cuốn Danh từ khoa học.

– Giai đoạn 1932–1934, ông theo học tại École nationale des ponts et chaussées (Trường Cầu đường Paris).

– Năm 1935, ông tốt nghiệp cử nhân Toán tại Đại học Sorbonne, và năm 1936 nhận bằng thạc sĩ Toán.

– Giáo dục và khoa học:

• • Sau khi trở về Việt Nam, Hoàng Xuân Hãn dạy toán tại trường Bưởi (nay là Chu Văn An) và hoàn tất Danh từ khoa học, một công trình với hơn 6.000 từ mục về toán, lý, hóa, cơ, thiên văn, nhiều từ lần đầu tiên xuất hiện hoặc được chuẩn hóa trong tiếng Việt.

  • Năm 1936, ông xuất bản giáo trình Éléments de trigonométrie, có thể là tài liệu Toán phương Tây đầu tiên viết bởi người Việt.

– Nghiên cứu lịch sử và văn hóa:

• Trong thời gian chiến tranh (1939–1944), khi trường Bưởi dời vào Thanh Hóa, ông nghiên cứu các tư liệu về La Sơn Phu Tử, vua Quang Trung và Lý Thường Kiệt.

• Năm 1949, ông xuất bản công trình nghiên cứu về Lý Thường Kiệt.

– Hoạt động chính trị – giáo dục:

• • Tháng 4/1945, vua Bảo Đại mời ông tham vấn việc thành lập chính phủ độc lập.

  • Ngày 17/4/1945, Hoàng Xuân Hãn tham gia nội các Trần Trọng Kim với chức vụ Bộ trưởng Giáo dục – Mỹ thuật.

  • Trong thời gian 4 tháng tại chức, ông thiết lập chương trình giáo dục bằng chữ Quốc ngữ, áp dụng thi Tú Tài bằng tiếng Việt và dùng tiếng Việt trong các công văn.

– Sau khi từ nhiệm, Hoàng Xuân Hãn tiếp tục dạy học, biên soạn sách toán bằng tiếng Việt, bảo tồn và phục hồi các sách cũ. Ông nghiên cứu sâu về văn học, đặc biệt là truyện Kiều.

– Hoàng Xuân Hãn qua đời năm 1996, thọ 88 tuổi, để lại di sản khoa học và giáo dục quý báu cho Việt Nam.

– Ông được Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội và nhân văn năm 2000. Những trước tác của Hoàng Xuân Hãn đã được tập hợp trong “La Sơn Yên Hồ Hoàng Xuân Hãn” (3 tập, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1998).

Tác phẩm

• Eléments de trigonométrie, Hanoi: Les Editions nouvelles 1936;
• Danh từ khoa học, Hanoi: impr. de Trung-Bac, 1942;
• Lý Thường Kiệt;
• Một vài ký vãng về Hội nghị Đà Lạt;
• Thiên Tình Sử Hồ Xuân Hương;
• Thi văn Việt Nam;
• La Sơn Phu Tử;
• Chinh Phụ Ngâm Bị Khảo;
• Nghiên cứu Kiều.

Cùng nhiều công trình nghiên cứu, biên tập, chú thích các tác phẩm văn cổ như:

• Đại Nam Quốc sử Diễn Ca (Lê Ngô Cát);
• Mai Đình Mộng ký (Nguyễn Huy Hổ);
• Văn tế thập loại chúng sinh (Nguyễn Du)…

Nhận định, đánh giá

– PGS.TSKH. Nguyễn Hải Kế – Chủ nhiệm Khoa Lịch sử – nhận định: “Hoàng Xuân Hãn thuộc vào hàng những đấng bậc không cần đến sự vinh danh, phải nhờ qua các cuộc hội thảo khoa học to hay nhỏ mới trở thành nổi tiếng, mới phát hiện ra những giá trị tiềm tàng, to lớn trong sự nghiệp của ông… Những công trình nghiên cứu của ông có một sức sống và giá trị lâu bền đối với giới khoa học nước nhà, là kết tinh của thái độ, phẩm chất cụ thể của một người con nước Việt luôn mong mỏi và khát vọng được cống hiến cho đất nước, cho dân tộc. Tuy sống và làm việc trong thế kỷ XX nhưng thuộc vào những đấng bậc mà sức sống và năng lực truyền giao xuyên thế kỷ”.